اخلاق از زوایای مختلف

ای حسن خط از دفتر اخلاق تو بابی
شیرینی از اوصاف تو حرفی ز کتابی

از بوی تو در تاب شود آهوی مشکین
گر باز کنند از شکن زلف تو تابی
«سعدی»

جلد ۱ صفحه ۵۵۸ تفسیر المیزان درباره‌ی اخلاق اینگونه نوشته است:
«علم اخلاق عبارت است از فنی که پیرامون ملکات انسانی بحث می‏کند، ملکاتی که مربوط به قوای نباتی و حیوانی و انسانی اوست، به این غرض بحث می‌کند که فضایل آنها را از رذایلش ‏جدا سازد و معلوم کند کدام یک از ملکات نفسانی انسان خوب و فضیلت و مایه کمال اوست، وکدامیک رذیله و مایه نقص اوست، تا آدمی بعد از شناسایی آنها خود را با فضایل بیاراید، واز رذایل دور کند و در نتیجه اعمال نیکی که مقتضای فضایل درونی است، انجام دهد تا دراجتماع انسانی ستایش عموم و ثنای جمیل جامعه را بخود جلب نموده، سعادت علمی و عملی‏خود را به کمال رساند.»

اخلاق معادل دو اصطلاح شمرده شده‌است. نخست اینکه این واژه ریشه یونانی دارد و از اصطلاح Ethic گرفته شده‌است، و دیگر اینکه این واژه ریشة لاتینی دارد و ازMoral اخذ شده‌است. بعضی از صاحب‌نظران واژه اخلاق را در معنای Moral و اخلاقیات را در معنای Ethic به کار برده‌اند. از سوی دیگر و در تفکیکی که میان این دو انجام شده‌است می‌توان گفت Moral اشاره به رفتار فردی دارد. در این معنا اخلاق، فضای فضیلت فردی را سامان می‌بخشد. از دیگر سوی Ethic اشاره به ارزشهای خاص جامعه دارد و در این معنا اخلاقیات، فضای ارزشهای اجتماعی را سامان می‌دهد.

عقل را معزول کردیم و هوا را حد زدیم
کاین جلالت لایق این عقل و این اخلاق نیست
تا تو مشتاقی بدان کاین اشتیاق تو بتی است
چون شدی معشوق از آن پس هستیی مشتاق نیست
«مولانا»

امروزه روانپزشکان اخلاق را در کتاب‌های مرجع خود [1] با واژه‌ی مزاج ‌( temprament ) تعریف می‌کنند. مزاج همان تمایل بدن است برای تنظیم پاسخ‌های رفتاری به فرمان‌های تحریکی فیزیکی. پیشگامان این عرصه، آقای الکساندر توماس و خانم استلا چس، مزاج را یک جز از چگونگی رفتار که از علت و چرایی‌اش متفاوت است می‌دانند.

به طور خاص چهار مزاج به اسامی زیر شناخته می‌شوند: فرار از آسیب ( Harm avoidance )، به دنبال نوآوری و تازگی ( Novelty seeking )، وابسته به پاداش ( Reward dependence )، مقاوم در برابر سختی‌ها ( Persistence ) .
باید مد نظر داشته باشیم که این چهار مزاج را اگر به پیشینه‌ی گذشته‌شان نگاه کنیم می‌توانیم به عنوان انواع مدرن چهار مزاج کهن بشناسیم. آنهایی که غمگین هستند (فرار از آسیب)، آتشین مزاج و تند‌خو (به دنبال نو‌ٱوری و تازگی)، خوش‌بین و امیدوار (وابسته به پاداش) و بی‌تفاوت (مقاوم دربرابر سختی‌ها).

به طور خلاصه، این زوایای شخصیت، با این علت که آنها ارثی هستند، در زندگی هر شخص زود‌هنگام بروز می‌کنند و مانیفیست آن فرد را می‌سازند و در فرهنگ‌های مختلف ثابت هستند، مزاج نامیده می‌شود.
کسانی که دارای مزاج فرار از آسیب هستند، همراه با بدبینی‌، ترس، خجالت و خستگی زیاد تعریف می‌شوند و در مقابل، خوش‌بینی، شجاعت، روحیه‌ی اجتماعی و انرژیتیک کمتری دارند.
کسانی که دارای مزاج در جستجوی نو‌آوری هستند، دارای روحیه‌ی تجسس، هوس‌بازی، ولخرجی و حساسیت بالاتری هستند و در مقابل، توداری و احتیاط، صرفه‌جویی و خویشتن‌داری کمی دارند.

اشخاصی که وابسته به پاداشتند، عادات عاطفی، گشاده‌رویی، گرما وصمیمیت و مهربانی زیادتری دارند و در مقابل، بی‌علاقه‌گی، گوشه‌گیری، سردی و استقلال کمتری دارند.
اشخاصی هم که مقاوم در برابر سختی‌ها هستند، سخت‌کوشی، اراده، ذوق و اشتیاق و کمال‌گرایی بیشتری دارند، و همچنین دارای روحیه‌ی تنبلی، لوس بودن، کم‌آموزی و واقع‌بینی کمتری هستند.

بر تو خوانم ز دفتر اخلاق
آیتی در وفا و در بخشش
هر که بخراشدت جگر به جفا
همچو کان کریم زر بخشش
کم مباش از درخت سایه فکن
هر که سنگت زند ثمر بخشش
از صدف یاد دار نکتهی حلم
هر که برد سرت گهر بخشش
«حافظ»



[1] کتاب روانپزشکی سیناپس. مرجع تخصصی روان پزشکی. جلد دوم. صفحه‌ی 2064
نظرات ارسال شده

هیچ نظری تا به حال ارسال نشده است.